İnsan ilişkilerinin karmaşıklığı, çeşitli faktörlerin etkileşimiyle şekillenir. Bu faktörlerden biri de çıkarlardır. Çıkarlar; bireylerin, grupların veya toplumun kendi hedefleri doğrultusunda yönlendikleri motivasyonları ifade eder. İster aile arası ilişkiler olsun, ister romantik bir ilişki, isterse işbirliği içindeki profesyonel ilişkiler olsun, çıkarlar, etkileşimlerin temelini oluşturan güçlü bir dinamiktir. Ancak, çıkarlar aynı zamanda ilişkilerde çatışmalara da yol açabilir. Bu yazıda, çıkarların insan ilişkilerindeki rolünü, ortaya çıkan dinamikleri ve denge noktalarını anlamaya çalışacağız. İşte, çeşitli ilişki türlerinde ve toplumsal bağlamda çıkarların nasıl şekillendiği ve nasıl etkileşime girdiği üzerine bir keşif!
Çıkar nedir?
“Çıkarlar” konusu insan ilişkilerinde önemli bir faktördür ve birçok ilişkinin temel dinamiklerinden biridir.
Çıkar dediğimiz kavram insan ilişkilerinin olmazsa olmazıdır. Esasında tüm ilişkiler kurulumu itibariyle çıkar temelinde oluşturulur. Fakat tüm ilişkilerin çıkarlara dayalı olması denildiğinde aklımızda, çıkar ilişkilerinin kötü olduğu ya da kısa süreli olduğu tabusu belirir. Bu bir yanılsamadır. Çıkar; dolaylı bir biçimde elde edilen kazanç, menfaat ve fayda anlamlarını taşır.
İnsan ilişkilerinde çıkarlarımız nelerdir?
İnsan ilişkilerde faydalarımızı gözetmekten daha doğal bir şey yoktur. İnsan doğumundan ölümüne yaptığı yolculuğun içerisinde kendisine fayda sağlayan şeyleri benimsemeye, zarar gördüğü şeylerden ise kaçınmaya eğilimlidir. Freudyen bakış açısıyla ifade edecek olursak bize fayda veren şeyleri sevip, zarar görebileceklerimizden kaçma eğilimimiz, insanların içinde doğuştan var olan bir çeşit güdüdür. Dolayısıyla insan ilişkilerinde faydalarımızı öncelikli tutmak sanıldığı gibi kötü bir şey değildir.
İnsan ilişkilerindeki “çıkar” kavramını incelemek için kurduğumuz tüm ilişkileri “maddi faydaya dayalı ilişkiler” ve “manevi faydaya dayalı ilişkiler” olarak ikiye ayırabiliriz.
Çakarlar neye dayanır?
Ailenizle, dostlarınızla, sevgilinizle yani tüm sevdiklerinizle aranızdaki ilişkinin manevi faydaya dayalı ilişki olması gerekir. İki tarafın da ruhen mutlu hissettiği ilişkilerdir bunlar. Manevi çıkarlar yoğundur bu tip ilişkilerde. Manevi faydaya dayalı olması gereken bu ilişkiler, maddi faydaya dayalı ilişki halini alırsa ilişkilerde zedelenmeler olması ve en nihayetinde ilişkilerin bitmesi kuvvetle muhtemeldir.
Çıkarları nasıl fark etmemiz gerekir?
Hadi gelin yaşam içinde hepimizin hemen hemen içinde kendini bir parça da olsa gördüğü bir örnekle çıkarları gözeterek devam edelim…
Evladınıza karşı fazlasıyla duysal cevap olma hali sizi manevi çıkarlardan uzaklaştırıp maddi çıkarlara doğru götürür. Burası ebeveynler ve çocuk ilişkisinde çıkarların karıştığı alan ve çatışmanın başladığı dönemdir. Ebeveynler bütün iyi niyetiyle çocuğuna yaklaşırken aslında oradaki dengeyi bozmuş ve kendini bir şekilde ifade edemeyecek kadar etkisiz bırakmıştır.
Çocuk tarafından baktığımızda orada da alt üst olma durumu vardır; her koşulda kendisine cevap olan ebeveynler tarafından kabul edilmediğini ve artık sevilmediğinin duygusuna sahip olur. Bu karışıklığı düzeltemeyen çocuk ve ebeveynler birbirinden uzaklaşır.
Doğumla başlayan anne ve çocuk arasındaki çıkar ilişkisi, çocuğun temel ihtiyaçları noktasında anneyle birlikte bir ilişki içerisinde olduğu ilk adım olan emzirme ve diğer ihtiyaçlarını karşılama sürecidir. Orada manevi bir çıkar var ve her iki tarafın da bunun farkına ya da farkında olmadan bir ilişki içinde olma hali söz konusu.
Daha sonra büyüme süreci içinde gerekli olan-olmayan davranışlar ile bu çıkar ilişkisinin farkında olabilmek önem arz eder.
Bir örnekle açıklamak gerekirse; çocuğunuzla her dışarı çıktığınızda, sizden bir şeyler istemesi ve her defasında sizin buna “Tamam, alayım!” demeniz, bir zaman sonra sizin “Hayır!” diyememenize neden olur. Bunun sizin için ne kadar yorucu bir hal aldığını ve bunun tersi bir aksiyon almanız çocuğunuz için farklı yönde duygu ve tepkilerin gelişmesine neden olacaktır.
Bu örnekten de anlayacağımız gibi hangi insanlarla maddi faydaya dayalı, hangi insanlarla manevi faydaya dayalı ilişkiler kurmamız gerektiğini iyi ayırt etmemiz, ilişkilerimizin sağlığı ve devamlılığı için çok önemlidir.
Bu, arkadaş çevremizde de böyle, işimizde de böyle, komşulukta da böyle…
Şimdi biraz sessiz kalıp düşünmeni istiyorum;
• Daha önce böyle şeyler yaşadın mı?
• Ebeveynlerinle yaşadın mı?
• Kardeşlerin varsa onlarla bunu yaşadın mı?
• Arkadaşınla yaşadın mı?
• Eşinle yaşadın mı?
Hadi bir gözlemle bakalım, maddi çıkarların neler?
Manevi çıkarların neler olabilir?
Asıl sorun “çıkar ilişkisi” değildir. Manevi çıkar ilişkisinin maddi çıkar ilişkisine dönüşmesi sorun yaratır. İnsanlar kiminle manevi çıkar ilişkisi, kiminle maddi çıkar ilişkisi kuracağını bildiği vakit, “Çıkar ilişkisi kötüdür.” önyargısı da kendiliğinden ortadan kalkacaktır. Tüm ilişkilerimiz çıkar ilişkisi olduğu için “Çıkar ilişkileri kötüdür.” söylemi mantıklı olmayacaktır.
Senin eklemek istediğin bir şeyler var mı?
Bugün kendini gözlemlerken kendinde neyi fark ettin?
Not: Bu konuyu ele almama vesile olan Burhan Kerem beye teşekkürleri bir borç bilirim…
Bir sonraki yazımda buluşmak üzere sevgi ve huzur seninle olsun dostum…
